Bushido Gerçekte Neydi?

1899. Tokyo'da genç bir diplomat masasında oturuyor. Adı Nitobe Inazō.

Nitobe bir soruyla boğuşuyor. Batılı meslektaşları ona hep aynı şeyi soruyor: 'Japonya'da din eğitimi yoksa ahlak nereden geliyor?' Bu soru onu rahatsız ediyor, çünkü iyi bir cevabı yok. Ama bir cevap bulmaya kararlı.

Kitabını İngilizce yazacak. Adını koyacak: Bushido, The Soul of Japan. Samurayların yüzyıllar boyunca uyduğu kadim bir onur kodunu anlatacak. Sadakat, cesaret, öz disiplin, ölüm karşısında soğukkanlılık. Batı'nın şövalye idealinin Japon karşılığı.

Kitap büyük yankı uyandıracak. Başkan Theodore Roosevelt elli kopya sipariş edip arkadaşlarına dağıtacak. Bushido kavramı dünya çapında yayılacak.

Tek bir sorun var. Nitobe'nin anlattığı bushido, o haliyle hiç var olmamıştı.

一Bir kelime, geç bir icat

Bugün bushido denince akla gelen tablo şudur: samuray sınıfı yüzyıllar boyunca yazılı bir onur koduna bağlı yaşadı. Bu kod sadakati, cesareti ve onurlu ölümü emrediyordu. Gerçek çok daha dağınık.

武bu ve 士shi kelimeleri eski. Ama 'bushido' terimi bir bileşik söz olarak Japonya'da ancak 1880'lerin sonunda belirmeye başladı. Sengoku döneminin samurayları bu kelimeyi bilmezdi. Edo döneminin barış yıllarında bazı düşünürler savaşçı ahlakı üzerine yazdı, ama her klanın kendi anlayışı vardı. Merkezi, yazılı, herkesin uyduğu tek bir kod yoktu.

Tarihçi Oleg Benesch, Inventing the Way of the Samurai adlı çalışmasında bunu belgelemiştir: Bushido, eski bir gelenek değil, Meiji döneminde icat edilen bir kavramdı. Japonya modernleşirken ulusal bir kimlik anlatısına ihtiyaç duydu. Samuray geçmişi bu anlatının hammaddesiydi.

二Sadakat bir ideal miydi, bir maaş ilişkisi mi?

Romantik anlatıda samuray efendisine kayıtsız şartsız bağlıdır. Ölene dek, sorgulamadan.

Tarihçi Karl F. Friday'in araştırmaları farklı bir tablo çizer. Ortaçağ Japonya'sında savaşçılar, sadakatlerini karşılığında toprak ve gelir aldıkları sürece sürdürüyordu. Daimyō, yani feodal bey, savaşı kaybedecek gibiyse ya da yeterli ödemeyi yapmıyorsa saf değiştirmek olağandı.

Sekigahara'da Kobayakawa Hideaki'nin ihaneti bu geleneğin en ünlü örneğidir. Hideaki bir hain miydi, yoksa dönemin sıradan bir pragmatistiydi? Cevap, bakış açısına göre değişir.

Yani sadakat vardı, ama mutlak değildi. Karşılıklıydı, koşulluydu, müzakere edilebilirdi. Bu, romantik tabloya göre daha az destansı ama daha insani bir ilişki.

三Seppuku: kural mı, istisna mı?

Popüler kültürde seppuku, samurayın onurunu korumak için başvurduğu sıradan bir eylem gibi anlatılır. Gerçekte durum daha karmaşıktı.

Seppuku var mıydı? Evet. Belgelenmiş örnekleri çoktur. Ama Nitobe'nin çizdiği gibi samuray yaşamının olağan bir parçası değildi. Tarihçi Karl F. Friday, samurayların rutin biçimde ölümüne savaştığı ya da yenilgide karın yarma ritüeline başvurduğu iddiasının araştırmaya dayanmadığını belirtir.

Edo döneminde seppuku, genellikle shogunluğun bir ceza biçimi olarak uyguladığı resmi bir prosedürdü. Kendiliğinden, anlık bir onur eylemi olmaktan çok, bürokratik bir süreçti. Hatta bu dönemde fiilen karın yarılmadan, yalnızca sembolik olarak gerçekleştirilen 'fan seppuku' uygulaması bile vardı: Samuray kılıç yerine bir yelpaze uzanır, o anda kaishaku, yani yardımcı, işi bitirirdi.

四Kadın savaşçılar: silinmiş bir tarih

Bushido anlatısının en büyük eksiklerinden biri kadınları görünmez kılmasıdır. Onna-bugeisha, yani kadın savaşçılar, Japon tarihinde var olan ama resmi anlatılardan büyük ölçüde çıkarılmış figürlerdir.

Genpei Savaşları'ndan (1180-1185) bilinen Tomoe Gozen, dönemin kaynaklarında usta bir atlı okçu ve kılıç savaşçısı olarak tanımlanır. Sengoku döneminde de kale savunmalarına katılan kadın savaşçı örnekleri belgelenmiştir. Ama bushido'yu erkek onur kodu olarak kurgulayan Meiji dönemi yazarları, bu figürleri anlatının dışında bıraktı.

五Neden bu kadar güçlü tutundu?

Bushido miti, tarihsel doğruluğundan bağımsız olarak, birçok işlev gördü. Meiji Japonya'sına modernleşme sancısı içinde ulusal bir gurur kaynağı sundu. Batılı okura egzotik ama anlaşılır bir Japon ruhu tasviri verdi. İkinci Dünya Savaşı sırasında militarist propaganda bunu sonuna kadar kullandı: 忠chū kavramını savaşçının efendisine bağlılığından devlete koşulsuz itaate dönüştürdü.

Savaş sonrasında bushido imajı yumuşadı, ama yok olmadı. Hollywood'un samuray filmleri, Kurosawa'nın dünyaya açtığı Japon sineması, manga ve anime bu imajı sürekli yeniden üretti. Bugün bushido hâlâ iş dünyası kitaplarında, motivasyon konuşmalarında ve dövüş sanatları salonlarında yaşıyor.

Sorun bushido'nun var olmaması değil. Sorun, onun kadim ve değişmez bir kod olarak sunulması. Gerçekte Japon savaşçı kültürü yüzyıllar boyunca değişti, uyum sağladı, her dönemde farklı biçimler aldı. Bu, tek bir kutsal metinden çok daha zengin bir hikaye.

六Gerçek tarih, mitten daha ilginç

Bushido mitini çözmek, samuray tarihini küçümsemek değil. Tam tersine, gerçek tarihin romantik kurgudan daha zengin olduğunu görmek.

Gerçek samuraylar ne kusursuz şövalyeydi ne soğukkanlı ölüm makinesi. Toprak pazarlığı yapan, siyasi ittifak kuran, bazen efendisini terk eden, bazen olağanüstü fedakarlık gösteren insanlardı. Kadın savaşçıları da vardı, çiftçilikle geçinenleri de. Tek bir kalıba sığmıyorlardı; bu yüzden tarihleri bu kadar ilginç.

Japon tarihini okudukça dili de merak etmek kaçınılmaz. 道dō karakteri bushido'da da, judo'da da, kendo'da da var. Her 'yol' kavramının ardında bir dünya gizli. Japoncadaki bu katmanları keşfetmek istersen gramer rehberimize göz atabilir ya da Kanji Nanji'de bu karakterleri hikâyeleriyle öğrenmeye başlayabilirsin.