Japonca Fiil Çekimleri: Sadece İki Düzensiz Fiil Var

Bir dilbilgisi kitabı açtın, karşına koca bir fiil çekim tablosu çıktı. Satırlar, sütunlar, alt alta dizilmiş formlar. İçinden "ben bunu asla ezberleyemem" diye geçirdin. O tabloya ilk kez bakan çoğu kişi aynı şeyi hisseder. Ama sana baştan söyleyeyim: O tablo, göründüğünden çok daha küçük bir sistemi anlatıyor.

Çünkü Japonca fiil sisteminin iki büyük sürprizi var. Birincisi, fiiller kişiye göre çekilmez. İkincisi, dilin tamamında yaygın kabul gören yalnızca iki düzensiz fiil var. İkisini de birazdan açacağız.

一İlk iyi haber: kişiye göre çekim yok

Türkçede "yerim, yersin, yer, yeriz" diye kişi kişi çekersin. İngilizcede "I eat" ama "she eats" olur. Japoncada böyle bir şey yok: 食べる (taberu) hem "ben yerim" hem "sen yersin" hem "onlar yer" demek. Kim yaptığı cümlenin bağlamından ya da öznesinden anlaşılır, fiil hiç değişmez.

Bu tek başına, öğrenmen gereken form sayısını büyük ölçüde azaltır. Bir formu öğrendin mi, o form herkes için geçerli.

二İkinci iyi haber: sadece iki düzensiz fiil

İngilizcede yaygın kullanımdaki düzensiz fiil listeleri 200 maddeyi aşar; go-went-gone, eat-ate-eaten diye tek tek ezberlenir. Japoncada bu listenin tamamı iki kelime: する (suru, yapmak) ve 来る (kuru, gelmek). Geri kalan her fiil, birazdan göreceğin iki gruptan birine girer ve o grubun kurallarına harfiyen uyar.

Üstelik bu iki düzensiz fiilden する, sayısız isimle birleşip fiil üretir: 勉強する (benkyō suru, ders çalışmak), 電話する (denwa suru, telefon etmek). Tek bir düzensiz fiil öğrenerek yüzlerce fiil kazanırsın. Fena pazarlık değil.

三Üç grup: ru-fiiller, u-fiiller ve o ikili

Japonca fiilleri çekebilmek için önce fiilin hangi grupta olduğunu bilmen gerekir. Gruplar şöyle:

1. Ru-fiiller (一段, ichidan): -iru ya da -eru ile biter: 食べる (taberu, yemek), 見る (miru, görmek). Çekimi en kolay grup: sondaki る atılır, yeni ek eklenir.
2. U-fiiller (五段, godan): geri kalan her şey: 飲む (nomu, içmek), 買う (kau, satın almak), 書く (kaku, yazmak). Çekimde son hece, hiragana tablosundaki sütunlar arasında kayar.
3. Düzensizler: する ve 来る. İkisi bu kadar.

Tek tuzak şu: -eru ya da -iru ile bitip aslında u-fiil olan bir avuç fiil var. En bilinenleri 帰る (kaeru, eve dönmek), 走る (hashiru, koşmak) ve 入る (hairu, girmek). Bunları istisna listesi gibi düşünme; sözlükler ve iyi kaynaklar fiilin grubunu zaten belirtir. Karşılaştıkça aklında kalırlar.

四Masu formu: kibar başlangıç noktan

Çoğu ders masu formuyla başlar, çünkü günlük kibar konuşmanın temelidir. Kural iki cümlede özetlenir:

Ru-fiillerde る atılır, ます (masu) eklenir: 食べる → 食べます (tabemasu). U-fiillerde son hecenin ünlüsü u'dan i'ye kayar, sonra ます gelir: 飲む → 飲みます (nomimasu), 書く → 書きます (kakimasu).

毎朝コーヒーを飲みます。 (Maiasa kōhī wo nomimasu.) Her sabah kahve içerim.

Olumsuzu da aynı gövde üzerinden kurulur: 飲みません (nomimasen, içmem), 食べません (tabemasen, yemem). Geçmişi ました (mashita): 飲みました (nomimashita, içtim). Bir gövde, dört temel form. Sistem hep böyle çalışır: Gövdeyi bul, eki tak.

五Te formu: cümleleri birbirine bağlayan menteşe

Te formu, Japoncanın en çok iş yapan çekimi. Rica etmek (待って, matte, bekle), eylemleri sıralamak (起きて、食べて、出かけた: kalktım, yedim, çıktım), şu an süren eylemi anlatmak (食べている, tabete iru, yiyor) hep te formuyla kurulur.

Ru-fiillerde yine çok kolay: る atılır, て eklenir. 食べる → 食べて. U-fiillerde son heceye göre birkaç kalıp var:

• う, つ, る → って: 買う → 買って (katte), 待つ → 待って (matte)
• む, ぶ, ぬ → んで: 飲む → 飲んで (nonde), 遊ぶ → 遊んで (asonde)
• く → いて, ぐ → いで: 書く → 書いて (kaite), 泳ぐ → 泳いで (oyoide)
• す → して: 話す → 話して (hanashite)

Bu kalıpların içinde yaygın kabul gören tek istisna 行く (iku, gitmek): Kurala göre 行いて olması gerekirken 行って (itte) olur. Evet, koca te formu sisteminde ezberlemen gereken istisna bu kadar.

六Sık yapılan üç hata

1. Her -ru bitişini ru-fiil sanmak. 帰る ve 走る gibi u-fiiller bu yüzden yanlış çekilir (帰て değil 帰って). Fiili öğrenirken grubunu da not et.
2. Türkçe zamanlarla bire bir eşleştirmeye çalışmak. Japoncada geniş zaman ve gelecek zaman aynı formu kullanır: 飲む hem "içerim" hem "içeceğim" olabilir. Bağlam belirler; bire bir çeviri arama.
3. Tabloyu bitirmeden cümle kurmamak. En sık motivasyon kaybı buradan gelir. Masu formunu öğrendiğin gün cümle kurabilirsin; te formu ve düz form zaten kullandıkça oturur.

七Nereden devam etmeli?

Özet gayet net: iki grup, iki düzensiz fiil, kişiye göre çekim yok. Fiil sistemine bu gözle bakınca o korkutucu tablo, tekrar eden üç beş kalıba iner. İlk hafta ru-fiil ve u-fiil ayrımını oturt, ikinci hafta masu formuyla cümle kur, sonra te formuna geç. Sıra önemli; hepsini aynı anda yutmaya çalışma.

Fiillerle birlikte kanjileri de yürütmek istersen 食shoku, 飲in ve 行kō gibi en sık fiil kanjilerinin okuma katmanlarını kanji sayfalarında inceleyebilirsin. Edatlarla fiillerin nasıl birlikte çalıştığını görmek için edatlar rehberine göz at. Öğrendiklerini sınamak istediğinde JLPT N5 deneme sınavları seni bekliyor. Hazır hissettiğinde ücretsiz bir hesap aç ve fiilleri tablodan değil, günlük tekrarın içinden öğren.