Japonlar Neden Sürekli Özür Diliyor?

Tokyo metrosunda sabah vardiyasına yetişen bir adam omzunuza hafifçe çarpar. Arkasına dönmeden fısıldar: "Sumimasen."

Bir dakika sonra biri sizin için kapıyı tutar. Geçerken yine duyarsınız: "Sumimasen." Bu sefer özür değil, teşekkür yerine kullanılmıştır.

Japonya'da bir gün geçirin; bu kelimeyi en az yirmi kez duyarsınız. Market kasasında, asansörde, ofis koridorunda, hatta kendi evinizde. İlk tepkiniz "Bu insanlar neden bu kadar çok özür diliyor?" olabilir. Ama asıl soru başka: Ya bu bir özür değilse?

一Sumimasen ne demek, gerçekten?

済su kökünden gelen sumimasen, kelime anlamıyla "bitmez, tükenmez" demektir. Daha doğrusu: "Size verdiğim zahmet o kadar büyük ki, bu duyguyu tamamen karşılayamam." Batı dillerindeki "sorry" ya da "excuse me" gibi keskin bir özür kategorisine sığmaz.

Sumimasen pişmanlık da taşır, minnettarlık da, "sizi rahatsız ettiğimin farkındayım" anlamında bir kabul de. Hepsini tek bir kelimede.

İngilizce'de birinin kapıyı tutmasına "thank you" dersiniz. Japonca'da aynı durum için "sumimasen" denir. Ama bu "kapıyı tutturduğum için özür dilerim" anlamına gelmez. Altında şu düşünce yatar: "Benim için zahmet ettiniz, bunun farkındayım, bu farkındalık hiçbir zaman tam olarak bitmez."

二Wa: uyumun dilbilgisi

Japonya'da özür kültürünü anlamak için tek bir kavram yeterlidir: 和wa. M.S. 604'te Prens Shotoku'nun "On Yedi Maddelik Anayasa"sının birinci maddesi "uyum her şeyin üstündedir" der. Bu ilke, 1400 yıldan fazla bir süredir Japon toplumunun temel taşıdır.

Wa, bireyin "ben ne istiyorum" sorusundan önce "biz nasıl bir arada dururuz" sorusunu koyar. Bu öncelik dile de yansır. Sumimasen, konuşanın kendi konforunu bir adım geri çekmesidir. Karşındakinin zamanını, enerjisini, dikkatini kullandığının kabulüdür.

Batı kültürlerinde özür genellikle bir hata sonrası gelir. Japonya'da ise özür ilişkinin bakımına hizmet eder. Hata olmadan da kullanılır, çünkü amacı suçu kabul etmek değil, ilişkideki dengeyi korumaktır.

三Meiwaku: rahatsızlık vermeme sanatı

Sumimasen'in bu kadar sık kullanılmasının bir nedeni de 迷惑meiwaku kavramıdır. Japonya'da başkasına meiwaku vermek, yani rahatsızlık ya da zahmet oluşturmak, toplumsal yaşamın en temel kaçınma noktasıdır.

Bir trende telefonda konuşmamak, apartmanda gece on ikiden sonra çamaşır makinesi çalıştırmamak, markette kasada uzun süre bekleten ödeme yapmamak. Bunların hepsi meiwaku bilincinin gündelik karşılıklarıdır. Ve bu bilinç çatladığında, sumimasen devreye girer. Verilen zahmetin farkındalığını dile getirir, dengeyi yeniden kurar.

Çocuklara "başkalarına meiwaku verme" cümlesi, Türkiye'deki "uslu dur" kadar erken öğretilir. Ama aralarında ince bir fark vardır: meiwaku yalnızca davranışı değil, başkasının iç dünyasına olan etkiyi de kapsar.

四Özrün katmanları: sumimasen'den ötesi

Japonca'da özür tek bir kelime değildir; bir formellik skalasıdır. Duruma, ilişkiye ve hatanın büyüklüğüne göre farklı ifadeler seçilir. Yanlış katmanı kullanmak, özrün kendisinden daha büyük bir sorun yaratabilir.

1. Gomen / gomen ne (ごめん): Arkadaşlar arasında, samimi ortamlarda. "Kusura bakma." En hafif katman.
2. Gomenasai (ごめんなさい): Gomen'in kibarca hali. Çocukların ebeveynlere, tanıdıkların birbirine söylediği standart özür.
3. Sumimasen (すみません): Gündelik hayatın her yerinde. Hem özür, hem teşekkür, hem dikkat çekme aracı. En çok yönlü katman.
4. Moushiwake gozaimasen (申し訳ございませんmoushiwake gozaimasen): Resmi ortamlarda, iş hayatında, müşteriye karşı. "Mazeretim yoktur" anlamı taşır. Ciddi hataların katmanı.
5. Shitsurei shimasu (失礼しますshitsurei shimasu): Odaya girerken, birinin önünden geçerken, telefonu kapatırken. "Kabalık ediyorum" anlamında ama özür değil, nezaket ritüelidir.

Bu katmanlar arasında doğru gezinmek, Japonca'nın dilbilgisi kadar önemli bir sosyal beceridir. Bir iş toplantısında patrona "gomen ne" demek düşünülemez. Bir arkadaşa "moushiwake gozaimasen" demek ise mesafe yaratır, samimiyeti kırar.

五Ojigi: bedenin özür dili

Japonya'da özür yalnızca sözle değil, bedenle de ifade edilir. お辞儀ojigi, Japon eğilme ritüelinin adıdır ve üç temel derecesi vardır:

• Eshaku (15 derece): Gündelik selamlama. Koridorda tanıdığa, kasada müşteriye.
• Keirei (30 derece): Saygı eğilmesi. İş ortamında, resmi tanışmalarda, standart özürlerde.
• Saikeirei (45 derece): Derin saygı veya ciddi özür. Büyük hatalar, resmi törenler, imparatora selam.

Eğilme açısı arttıkça, konuşan kişi kendi bedenini küçültür, karşısındakini büyütür. Bu fiziksel jest, sumimasen'in sözlü mantığıyla aynı kökten beslenir: "Senin varlığın benim konforumdan önemli."

六Peki bu "fazla" mı?

Batılı bir gözlemci için Japonya'daki özür sıklığı aşırı görünebilir. Ama bu değerlendirme, özrü yalnızca hata kabulü olarak gören bir çerçeveden bakıyor. Japonya'da sumimasen bir hata itirafı değil, ilişkinin düzenli bakımıdır. Tıpkı bir makinenin düzenli yağlanması gibi: arıza olduğu için değil, arıza olmasın diye yapılır.

Japonya'da otuz yılı aşkın süredir yaşayan yazar Rebecca Otowa bu durumu şöyle özetler: Japonlar çok özür dilemiyor, farklı bir şey yapıyor. Karşısındakinin varlığını sürekli olarak kabul ediyor. Batı'da bu işlevi "teşekkür" üstlenir; Japonya'da ise "sumimasen" her ikisini birden taşır.

Bir başka açıdan düşünün: Türkiye'de "kolay gelsin" deriz. Bu bir dilek mi, bir selam mı, bir empati ifadesi mi? Hepsi birden. Sumimasen de buna benzer. Tek bir kelimeye birden fazla sosyal işlev sığdırılmıştır, çünkü toplum bunu verimli bulmuştur.

七Gündelik hayattan üç sahne

Sahne 1: Konbini kasası. Kasadaki kişi para üstünü uzatırken hafifçe eğilir. "Sumimasen, omatase itashimashita." Beklettiği için özür diler, ama bekleme süresi on saniyedir. Aşırı mı? Hayır. Müşterinin zamanının değerli olduğunu kabul ediyor.

Sahne 2: Ofis toplantısı. Bir çalışan sunumuna başlarken "Oisogashii tokoro sumimasen" der: "Meşgul vaktinizde rahatsız ettiğim için sumimasen." Kimse gerçekten rahatsız olmamıştır. Ama bu cümle, odadaki herkesin zamanına saygı gösterildiğini işaret eder.

Sahne 3: Komşu kapısı. Taşınma günü, yeni komşulara küçük bir hediye ve bir not bırakılır. "Gürültü için sumimasen." Henüz gürültü yapmadan. Bu, meiwaku bilincinin en somut hali: rahatsızlık vermeden önce özür, ilişkiyi korumak için bir yatırımdır.

Sumimasen'in görünmez grameri, aslında Japonya'nın toplumsal yaşam felsefesinin en yoğun özeti olabilir. Tek bir kelime, konuşanın kendi konforunu geri çekmesini ve karşısındakini sürekli olarak kabul etmesini anlatır.

Belki de sorulması gereken soru "neden bu kadar çok özür diliyorlar" değil, "biz neden bu kadar az fark ediyoruz" olmalıdır. Tatemae ve honne yazımızda Japonya'nın iletişim katmanlarını daha derinlemesine keşfetmiştik. Sumimasen, o katmanların en gündelik, en sık temas edilen yüzeyidir.

Bu kelimenin ardındaki kanji katmanını keşfetmek, Japonca'ya yalnızca dilbilgisiyle değil kültürüyle birlikte yaklaşmanın ilk adımı olabilir. Kanji Nanji tam da bunu yapmanı sağlar: her kanjinin ardındaki hikayeyi, kültürü ve kullanımı birlikte öğrenirsin.