Kiraz çiçeğinin Japonya'da en çok sevilen anı hangisidir? Tam açtığı, dalların bembeyaz kesildiği o doruk anı sanırsınız. Değil.
En sevilen an, taç yaprakların dökülmeye başladığı andır. Rüzgâr esince havada süzülen, yere ve nehre yağan çiçek yağmuruna Japonca ayrı bir isim bile verilmiştir: *hanafubuki*, çiçek tipisi.
Doruk dururken düşüşü sevmek, Batı estetiğine alışkın bir göze tuhaf gelebilir. Bir şeyin güzelliği neden bitişinde yoğunlaşsın? Bu sorunun cevabı, Japon düşüncesinin en ince kavramlarından birine açılır: 哀aware karakterini taşıyan mono no aware, şeylerin dokunaklılığı.
一Bir "ah" nidasından doğan kavram
Kavramı sökmek için kelimenin kendisinden başlamak gerekir. *Mono*, şey demektir; dünyadaki her şey. *Aware* ise bugünkü anlamıyla hüzünlü bir dokunaklılık taşır, ama kökeni çok daha yalındır: Dilbilimcilerin çoğuna göre eski Japoncadaki *ahare*, bir duygu karşısında dökülen "ah!" nidasıydı. Sevinçte de söylenirdi, kederde de.
Kelimenin katmanlarına bakılırsa mono no aware, "şeylerin ah'ı" gibi okunabilir. Bir şeye bakarken içinizden yükselen o kısa, adlandırılamayan iç çekiş. Ne tam sevinç ne tam keder; ikisinin buluştuğu ince bir eşik.
Bu eşiğin bir tarafında güzellik durur, öbür tarafında o güzelliğin süremeyeceği bilgisi. Mono no aware, ikisini aynı anda hissetmenin adıdır.
二Genji Monogatari: kavramın doğduğu koridorlar
Kavramın yurdu, Heian dönemi (794-1185) saray edebiyatıdır. On birinci yüzyılın başında saray nedimesi Murasaki Shikibu'nun yazdığı *Genji Monogatari*, pek çok edebiyat tarihçisine göre dünyanın ilk romanı adaylarındandır. Elli dört bölüm boyunca prens Genji'nin aşklarını, kayıplarını ve yaşlanışını izler.
Romanda olay örgüsünden çok bir duygu iklimi vardır. Mevsimler döner, aşklar solar, güzel olan hiçbir şey yerinde kalmaz. Karakterler bir çiçeğe, bir mektuba, bir ay ışığına bakıp içlenir. O içlenme anlarının dili, aware kelimesinin ta kendisidir; kelime romanda yüzlerce kez geçer.
Ama ilginç olan şu: Murasaki Shikibu "mono no aware" diye bir kuram kurmadı. O yalnızca yazdı. Kavramı romanın kalbi olarak adlandıran kişi, yedi yüzyıl sonra gelen bir okurdur.
三Norinaga'nın keşfi: edebiyat ders vermek zorunda değil
O okur, Edo dönemi bilgini Motoori Norinaga'dır (1730-1801). Norinaga, Japon klasiklerini Çin etkisinden bağımsız okumayı savunan *kokugaku* (ulusal bilgi) akımının en önemli ismiydi ve ömrünün büyük kısmını Genji Monogatari'ye adadı.
Döneminin hâkim yorumu, romanı Konfüçyüsçü ya da Budist bir ahlak dersi olarak okuyordu: Genji'nin çapkınlıkları kötü örnekti, hikâye ibret içindi. Norinaga bu okumaya karşı çıktı. Ona göre romanın amacı ders vermek değildi; okura mono no aware'yi, yani şeylerin dokunaklılığını hissettirmekti. İyi edebiyat, insan kalbini ahlak süzgecinden geçirmeden, olduğu gibi gösterirdi.
Bu yorum, edebiyat eleştirisinin ötesine geçti. Norinaga'dan sonra mono no aware, Japon estetiğinin kurucu kavramlarından biri sayılır oldu: güzellik ile geçicilik arasındaki bağı adlandıran bir mercek.
四Budizm'le akrabalık, ama aynılık değil
Bu merceğin arkasında Budist bir zemin sezmek zor değil. Budizm'in temel kavramlarından *mujō*, her şeyin geçici olduğunu söyler; hiçbir durum, hiçbir varlık kalıcı değildir. Japon düşüncesi bu fikri yüzyıllar boyunca soludu.
Ama ikisi aynı şey değildir. Budist öğreti geçicilik karşısında bağlanmayı bırakmayı önerir: Madem her şey geçici, tutunma. Mono no aware ise tam tersini yapar. Bağlanır, hisseder, o hissin içinde kalır. Geçiciliği bir kurtuluş problemi olarak değil, bir güzellik kaynağı olarak yaşar.
Bir yanda geçicilikten özgürleşmeye çalışan keşiş, öbür yanda dökülen çiçeğe bakıp gözleri dolan saray şairi. Mono no aware ikincisinin tarafındadır.
五Yaz: geçiciliğin en yoğun mevsimi
Mono no aware denince akla önce sakura gelir, haklı olarak: 桜sakura açtıktan sonra çoğu yerde bir iki hafta içinde dökülür. Ama kavramın belki de en yoğun yaşandığı mevsim ilkbahar değil, yazdır.
Japon yazı bir geçicilik takvimidir. Ağustosböceğinin sesi yazın simgesidir, çünkü o ses toprağın altında yıllar geçiren bir canlının yeryüzündeki kısacık ömrüne aittir. Haiku ustası Matsuo Bashō, 1689'daki kuzey yolculuğunda bu sesi ölümsüzleştirdi: "Sessizlik... kayalara işliyor ağustosböceğinin sesi." Yaz sonuna doğru duyulan *higurashi* türünün akşam ezgisi ise Japon kulağında neredeyse doğrudan hüzün demektir; biten yazın sesi.
Sonra havai fişekler var. Japonya'nın en ünlü hanabi geleneklerinden Sumida Nehri gösterisinin kökeni, kayıtlara göre 1733'teki Ryōgoku nehir şenliğine uzanır; kıtlık ve salgında ölenlerin ruhunu anmak için düzenlendiği aktarılır. Gökyüzünde birkaç saniye yaşayıp sönen bir ışık: Japon yazının en sevilen görüntüsünün bu olması rastlantı sayılmaz.
Festival sonu duygusu da bu takvimin parçasıdır. Temmuzun başında Tanabata dilekleri bambulara asılır ve ertesi gün kaldırılır. Yukatalar katlanır, tezgâhlar sökülür, fener ışıkları söner. Şölenin güzelliği, ertesi sabah meydanın boş kalacağını herkesin biliyor olmasından ayrı düşünülemez.
六Wabi-sabi ile karıştırmayın
Mono no aware sık sık wabi-sabi ile karıştırılır; ikisi akrabadır ama aynı şey değildir. Wabi-sabi bir nesne estetiğidir: eskimiş, yalın, kusurlu olanın güzelliğini görür. Çatlamış bir çay kâsesi, yosun tutmuş bir taş. Çay seremonisi yazısında ele aldığımız Sen no Rikyū'nun dünyası budur.
Mono no aware ise bir duygu estetiğidir. Nesnenin kendisinden çok, ona bakarken içinizde olup bitene bakar. Wabi-sabi "bu kâse neden güzel" diye sorar; mono no aware "bu kâseye bakarken neden içim burkuluyor" diye. Biri gözün, öbürü kalbin eğitimidir.
Bu his modern Japonya'dan da çekilmedi. Ozu Yasujirō'nun 1953 tarihli *Tokyo Monogatari* filmi, yaşlanan bir anne babanın çocuklarına artık yük geldiği o sessiz kırılmayı anlatır; film, sinemada mono no aware denince akla gelen ilk örneklerden sayılır. Bugün bir anime finalinde, bir mezuniyet sahnesinde, hatta biten bir yaz tatilinin son akşamında aynı duygu çalışmaya devam eder.
七Dökülen çiçeğe bakmayı öğrenmek
Peki bin yıllık bir saray duygusu bugün ne işe yarar? Belki şuna: Mono no aware, kaybı bekleyerek yaşamayı değil, biteceğini bile bile sevmeyi öğretir. Fotoğrafını çekmek yerine bakmayı. "Keşke hiç bitmese" yerine "iyi ki şu an buradayım" demeyi.
Japonca bu inceliği tek kelimeyle taşıyabilen ender dillerden. Ve o kelimenin kalbindeki 哀aware karakteri, üzerine bakmaya değer katmanlar saklar; karakterin okunuşlarını ve kullanıldığı kelimeleri Kanji Nanji'de keşfedebilirsiniz. Yazının simgesi 夏natsu da öyle.
Bu yaz bir akşamüstü ağustosböceği sesi duyarsanız, bir an durun. O sesin neden güzel olduğunu artık biliyorsunuz: Yakında susacak. Japoncanın böyle anlara verdiği isimleri kaynağından okumak isterseniz, ücretsiz bir Kanji Nanji hesabı o kapıyı açar. Kelimeler bir dilin süsü değil, bir kültürün bakma biçimidir; mono no aware bunun belki de en güzel kanıtı.
Kanji Nanji'de kanji, kelime, dilbilgisi ve JLPT hazırlığı tek yerde, Türkçe. Mochi seninle 15 dakikada başlatıyor.
Ücretsiz başla →Deniz Öztürk, tatemae ile honne'den sumimasen'in görünmez gramerine Japon kültürünü dille birlikte yazıyor. Bir kelimeyi sözlük karşılığıyla değil, hangi sahnede nasıl kullanıldığıyla anlatmayı seçer.