1641 yazı. Nagasaki limanında küçük, yelpaze biçiminde bir ada beliriyor. Etrafı kazıklar ve taşla çevrili. Karanın geri kalanından tek bir köprüyle bağlı; köprünün iki ucunda nöbetçiler.
Adanın adı Dejima. Yüz yirmi metre uzunluğunda, yetmiş beş metre genişliğinde. Birkaç ahşap ev, ambar, küçük bir bahçe. Ve yirmi kadar Hollandalı tüccar.
Japonya, dünyanın geri kalanıyla olan bağını burada, bu avuç içi kadar alanda sürdürecek. İki yüz yılı aşkın süre boyunca.
一Kapılar neden kapandı
Dejima'yı anlamak için birkaç yıl geriye, Tokugawa iktidarının ilk on yıllarına bakmak gerekir. 1630'ların Japonya'sı, Sekigahara'dan sonra kurulmuş yeni bir düzenin sancılarını yaşıyordu. Shogunluk, ülke içinde otoritesini sağlamlaştırıyordu. Ama dışarıdan gelen bir güç onu tedirgin ediyordu: Hristiyanlık.
Portekizli ve İspanyol misyonerler on altıncı yüzyıldan beri Japonya'da faaliyet gösteriyordu. Kyushu'da on binlerce kişi vaftiz olmuştu. Shogunluk bunu salt bir inanç meselesi olarak görmedi; bu kadar büyük bir kitlenin yabancı bir otoriteye sadakat duyması siyasi bir riskti.
Endişe 1637'de somutlaştı. Shimabara yarımadasında ve Amakusa adalarında büyük bir köylü ayaklanması patlak verdi. İsyanın nedenleri karmaşıktı: ağır vergiler, kıtlık, yerel beylerin baskısı. Ama isyancıların önemli bir bölümü Hristiyandı ve haçları bayrak olarak taşıyordu.
Shogunluk isyanı bastırmak için yüz yirmi beş bini aşkın asker sevk etti. Savaş üç ay sürdü.
İlginç bir ayrıntı: Hollandalılar, isyan sırasında shogunluğun yanında yer aldı. Dejima açığındaki VOC gemileri, isyancıların sığındığı Hara Kalesi'ni denizden topa tuttu. Bu tercih Hollandalıların ilerideki konumunu belirleyecekti.
Shimabara bastırıldıktan sonra shogunluk hızla hareket etti. 1639'da Portekizliler ülkeden çıkarıldı. Japonların yurt dışına çıkması büyük ölçüde yasaklandı. Dış temas birkaç kontrollü kanala daraltıldı: Nagasaki'deki Çinli tüccarlar, Tsushima üzerinden Kore ile ilişkiler, Satsuma üzerinden Ryukyu. Ve Dejima'daki Hollandalılar.
二Yelpaze biçiminde bir hapishane
Dejima aslında 1636'da Portekizlileri kontrol altında tutmak için inşa edilmişti. Portekizliler gidince ada boş kaldı. 1641'de Hollandalılar, daha önce kaldıkları Hirado'dan buraya taşındı. Hollanda Doğu Hindistan Şirketi, VOC, Dejima'yı ticaret üssü olarak kabul etti.
Ama burası bir ticaret üssünden çok, gözetim altında bir yaşam alanıydı. Hollandalılar izinsiz adadan çıkamıyordu. Gelen her gemi didik didik aranıyordu. İnciller teslim edilmek zorundaydı. İbadet yasaktı, cenaze töreni yasaktı, pazar günü tatil bile yasaktı. Kapıda Japon muhafızlar nöbet tutuyordu.
Adada aynı anda yaklaşık yirmi Hollandalı yaşıyordu. Ama tek başlarına değillerdi. Kayıtlara göre Dejima'da aynı anda yaklaşık iki yüz yetmiş Japon çalışıyordu: tercümanlar, aşçılar, hamallar, itfaiyeciler, kapı nöbetçileri ve tüccarlar.
Hollandalılar yılda bir ya da iki gemiyle mal getiriyordu: Çin ipeği, şeker, baharat, Avrupa kumaşları. Karşılığında Japonya'nın en değerli ihraç malını alıyorlardı: bakır. Japon bakırı VOC ağıyla Güneydoğu Asya'ya, Hindistan'a, İran'a ulaşıyordu.
三Shogun'un huzurunda
Hollandalıların Dejima'daki varlığının bir bedeli daha vardı: hofreis. Ada yöneticisi, Japonların "kapitan" dediği VOC şefi, her yıl Edo'ya gidip shogun'a saygılarını sunmak zorundaydı. Bu yolculuk Nagasaki'den Edo'ya, yani bugünkü Tokyo'ya kadar süren uzun bir kara yolculuğuydu.
Hofreis diplomatik bir görev olduğu kadar bir gösteri niteliği de taşıyordu. Kapitan ve yanındaki küçük heyet, yol boyunca Japon refakatçilerin eşliğinde ilerliyordu. Edo'da shogun'un huzuruna çıkıyorlar, hediyeler sunuyorlar ve Hollanda'dan, Avrupa'dan haberler aktarıyorlardı. Shogunluk bu ziyaretleri yalnızca diplomasi olarak değil, dünya hakkında bilgi toplama fırsatı olarak da kullanıyordu.
四蘭ran学: Hollanda üzerinden dünyayı öğrenmek
Dejima'nın Japonya'ya en kalıcı etkisi ticaret değil, bilgiydi. Adadan sızan kitaplar, haritalar ve aletler, Japon aydınlar arasında yeni bir akım doğurdu: rangaku, yani "Hollanda bilimi".
Rangaku bilginleri Hollandaca öğreniyor, Dejima'dan elde ettikleri tıp, astronomi, botanik ve fizik kitaplarını çeviriyordu. Bu çeviriler sayesinde Japonya, dışarıya kapalı olduğu yüzyıllarda bile Batı biliminin gelişmelerini uzaktan da olsa takip edebildi.
Bilgi akışı tek yönlü değildi. Dejima'ya gelen Avrupalı doktorlar ve bilim insanları Japonya hakkında kapsamlı gözlemler yapıp Avrupa'ya taşıdı.
Alman doktor Engelbert Kaempfer 1690'larda Dejima'da kaldığı sürede Japonya'nın doğasını, toplumunu ve siyasi yapısını anlatan bir eser yazdı. İsveçli botanikçi Carl Peter Thunberg 1775-76'da adada çalışırken Japon öğrencilere Batı tıbbı öğretti, kendisi de Japonya'nın bitki çeşitliliğini belgeledi.
En çarpıcı isim belki de Alman doktor Philipp Franz von Siebold'dur. 1823'te Dejima'ya geldi, adanın yakınında bir tıp okulu kurdu, Japon öğrenciler yetiştirdi. Ama 1829'da ülkeden sınır dışı edildi. Nedeni: Japonya'nın yasak haritalarını edinmiş olmasıydı.
Siebold Avrupa'ya döndüğünde yanında binlerce bitki örneği, kültürel nesne ve Japonya hakkında o güne kadar Batı'da görülmemiş derinlikte bir bilgi birikimi vardı.
五Pencerenin kapanışı ve mirası
1853'te Amiral Perry'nin siyah gemileri Edo Körfezi'ne demir attığında, Japonya'nın izolasyonu fiilen sona erdi. 1858'de Hollandayla yeni bir ticaret anlaşması imzalandı ve Dejima'nın ayrıcalıklı konumu ortadan kalktı. Ada zamanla limanın genişlemesiyle anakarayla birleşti, sınırları silikleşti.
Ama Dejima'nın mirası fiziksel varlığından çok daha büyüktü. Rangaku bilginlerinin iki yüz yıl boyunca biriktirdiği Batı bilimi bilgisi, Meiji Restorasyonu'ndan sonra Japonya'nın hızla modernleşmesinin temellerinden birini oluşturdu. 1868'den itibaren Japonya fabrikalar kurarken, demiryolları döşerken ve modern bir ordu inşa ederken sıfırdan başlamıyordu. Dejima'nın penceresinden süzülen bilgi, iki yüzyıl boyunca sessizce bir zemin hazırlamıştı.
Bugün Nagasaki'de Dejima restore edilmiş bir müze olarak duruyor. Yelpaze biçimindeki adanın sınırları yeniden çizilmiş, ambarlar ve evler dönemin planlarına göre inşa edilmiş. Ziyaretçiler o dar köprüden geçip kapitan'ın odasına, tüccarların yaşam alanlarına, tercümanların çalışma mekânlarına bakabiliyor.
Yapay bir ada. İki yüz yılı aşkın süre boyunca bir imparatorluğun dünyayla olan tek Batı penceresi. Japonya'yı anlamak, bazen bu kadar küçük bir yere bu kadar dikkatli bakmayı gerektiriyor.
Bu yazıdaki 鎖sa ve 島shima gibi karakterler, Japonya tarihinin taşıyıcıları. Japoncanın bu katmanını keşfetmek istersen Kanji Nanji'de her karakteri hikâyesiyle öğrenebilirsin. Sakoku'dan Meiji'ye uzanan çizgiyi Sekigahara yazımızda da takip edebilirsin.
Sık sorulan sorular
Dejima neredeydi ve ne kadar büyüktü?
Dejima, Nagasaki limanında inşa edilmiş yapay bir adaydı. Yaklaşık 120 metre uzunluğunda ve 75 metre genişliğindeydi. Anakaraya tek bir köprüyle bağlıydı ve her iki ucunda nöbetçiler duruyordu.
Japonya neden dış dünyaya kapandı?
Tokugawa shogunluğu, Hristiyanlığın siyasi bir tehdit oluşturduğunu düşünüyordu. 1637-38 Shimabara isyanı bu kaygıyı pekiştirdi. Portekizliler sınır dışı edildi, Japonların yurt dışına çıkışı büyük ölçüde yasaklandı ve dış temas birkaç kontrollü kanala daraltıldı.
Rangaku nedir?
Rangaku (蘭学), "Hollanda bilimi" anlamına gelir. Japonya'nın sakoku döneminde Dejima üzerinden ulaştığı Hollandaca kitaplardan Batı tıbbını, astronomisini ve doğa bilimlerini öğrenme geleneğidir. Bu birikim, Meiji dönemindeki hızlı modernleşmenin temellerinden birini oluşturdu.
Kanji Nanji'de kanji, kelime, dilbilgisi ve JLPT hazırlığı tek yerde, Türkçe. Mochi seninle 15 dakikada başlatıyor.
Ücretsiz başla →Kaan Demir, Sengoku savaşlarından Meiji modernleşmesine Japon tarihini ve Şinto efsanelerini yazıyor. Bir savaşı kim kazandı diye değil, o günkü kararın bugünün Japonya'sını nasıl kurduğu üzerinden okur.