İkigai: Japonya’dan Çıkmayan Diyagram

Dört halka görmüşsündür. Sevdiğin şey, iyi olduğun şey, dünyanın ihtiyaç duyduğu şey, para kazandıran şey. Halkalar üst üste biner, tam ortada bir kelime durur: ikigai. Altına genellikle şu not düşülür: bin yıllık Japon bilgeliği.

O diyagram on iki yaşında.

Kelimenin kendisi elbette Japonca ve gerçek. Ama şemanın Japonya ile bağı, üzerine yazılan kelimeden ibaret. Bu yazı o farkın peşinde: diyagram nereden geldi, kavramı asıl kim inceledi, Japonlara “senin ikigai’n ne?” diye sorulduğunda gerçekte ne cevap veriyorlar.

一Dört halkanın kısa ve oldukça yeni tarihi

Diyagramı 14 Mayıs 2014’te Marc Winn adında bir blog yazarı yayımladı. Yazının başlığı basitti: “What is your Ikigai?” Winn, Dan Buettner’ın uzun yaşam üzerine TEDx konuşmasını izlemişti ve elinde hazır bir şema vardı: Batı’da dolaşan, ortasında “purpose” yani amaç yazan dört halkalı bir Venn diyagramı.

Yaptığı işi en iyi kendisi anlatıyor.

Değiştirdiği kelime “purpose” idi, yerine “ikigai” yazdı. Şema oradan milyonlarca insana yayıldı. Wikipedia’nın ikigai maddesinde bugün diyagram için tek cümlelik bir not var: şema Japonya kaynaklı değil ve “akılda kalıcı ama yanıltıcı” diye nitelenmiş.

Altındaki amaç diyagramının izi de Batı’ya uzanıyor. Kaynakların bir bölümü onu İspanyol astrolog Andrés Zuzunaga’nın 2011 tarihli şemasına bağlıyor; Wikipedia bu bağı kesin bir köken diye değil, olası bir esin kaynağı diye veriyor. Kesin olan şu: şemanın çizim geçmişi baştan sona Batı’da. Japonya’dan gelen tek şey, ortadaki kelime.

“Uzun yaşam sırrı” bu hikâyeye nereden girdi

Türkçe kaynaklara baktığında ikigai çoğu zaman bir başlıkla birlikte çıkar karşına: Japonların uzun yaşam sırrı. Bu bağın da adresi belli.

National Geographic yazarı ve kâşifi Dan Buettner, Okinawa’da yaşayanların uzun ömürlü olmasının sebeplerinden birinin ikigai olabileceğini öne sürdü. Buettner’a göre Okinawa dilinde emeklilik karşılığı bir kelime bile yok; insanlar sağlıkları elverdiği sürece sevdikleri işi yapmayı sürdürüyor. Bu fikri “How to live to be 100+” başlıklı TEDx konuşmasıyla geniş bir kitleye anlattı.

Winn’in diyagramı işte bu konuşmayı izledikten sonra ortaya çıktı. Héctor García ve Francesc Miralles’in 2016’da İspanyolca yayımlanan, 2017’de İngilizceye çevrilen kitabı da aynı bağı kurdu ve kavramı dünyanın her yerindeki kitapçı raflarına taşıdı. Zincir böyle kuruldu: Okinawa’da yapılan bir gözlem, bir TEDx konuşması, bir blog yazısı, sonra da milyonlarca kez paylaşılan bir şema.

Zincirde ikigai üzerine yazmış tek bir Japon düşünür yok. Oysa kavramı 1966’da bir kitap boyunca incelemiş bir isim vardı ve o isim bambaşka bir yerde çalışıyordu.

二Kavramın ilk ciddi incelemesi: 1966, bir sanatoryum

İkigai’yi ilk kez bir kitap boyunca, sistemli biçimde inceleyen kişi Mieko Kamiya’dır. 1914’te doğdu, 1979’da öldü. Psikiyatrdı, aynı zamanda çevirmendi. Kavramı 1966’da yayımladığı 生きがいについて (Ikigai ni tsuite) adlı kitapta işledi.

Kitabın doğduğu yer önemli. Kamiya bu çalışmayı Nagashima Aiseien’de, Hansen hastalığı olan insanlara sorduğu anketlere ve onlarla yaptığı görüşmelere dayandırdı. Devletin zorla ayırdığı, toplumdan koparılmış, çoğu iyileşme umudunu çoktan geride bırakmış insanlar. Kamiya’nın orada sorduğu soru bir kariyer sorusu değildi: Bir insan neredeyse her şeyini kaybettiğinde, yaşamı hâlâ ne yaşanmaya değer kılar?

Kavramı iki parçaya ayırdı. Bir yanda ikigai’nin kendisi var: yaşamı değerli kılan nesne ya da sebep. Diğer yanda ikigai-kan (生きがい感) var, yani o değeri hissettiğin hâl.

Birincisi dışarıda durur: torunun, bahçen, sabah yürüyüşün. İkincisi içeride olup bitendir.

Bu ayrım tek başına diyagramın neyi kaçırdığını gösteriyor. Dört halka sana bir konum tarif eder: bulunman gereken bir kesişim noktası. Kamiya ise bir duyguyu tarif ediyor ve o duygu bir kesişimde değil, çoğu zaman çok sıradan bir yerde bulunuyor.

三生き甲斐: kelimenin içine bakmak

Kelime iki parçadan oluşuyor: 生iき (iki), yani yaşamak, ve 甲斐 (kai). Birleşince ikinci parçanın baştaki k sesi yumuşuyor, kai gai oluyor; Japoncada bu kurala 連濁 (rendaku) deniyor. Sözlükler 甲斐 için “emeğin karşılığı, netice, bir şeyin işe yaraması” anlamını veriyor. Kabaca: yaşamanın karşılığı.

İlginç olan, kelimeyi kuran üç karakterin tek başlarına bambaşka şeyler anlatması.

Kabuk ve desen. Son iki karakteri yan yana koyduğunda “yaşamaya değer” anlamı kendiliğinden çıkmıyor.

Sebebi şu: 甲斐 bir ateji, yani kelimenin sesine sonradan giydirilmiş bir kanji takımı. Anlam karakterlerin toplamından gelmiyor; kelimenin kendi tarihinden geliyor. Kai’nin kökeninde “yerine geçmek, karşılığı olmak” anlamındaki eski bir fiil var. Bu yüzden etimolojiyi kesin bir denklem gibi sunmamak gerekiyor.

Bu arada gündelik Japoncada kelimeyi bu tam kanjili hâliyle pek görmezsin. 甲斐’nin hem ikinci karakteri hem de bu okunuşu, Japonya’nın resmî gündelik kanji listesinin dışında kalıyor; o yüzden resmî metinlerde ve gazetede ikinci yarı hiraganayla yazılıyor: 生きがい. Kanjilerin katmanlarını merak edersen Kanji Nanji’de 生 sayfasına bakabilirsin; bir kavramı taşıyan karakteri tanımak, kavramın kendisini de bir adım netleştiriyor.

四Japonlara sorulunca ne çıkıyor

Burada tahmin yürütmeye gerek yok, çünkü ölçülmüş bir cevap var.

Katılımcılara önce şunu sordular: ikigai hissettiğin anlar var mı? Yüzde 61,1’i “var” dedi; bu 855 kişi demek. Yüzde 16,8 “yok”, yüzde 22,1 de “bilmiyorum” cevabını verdi.

Asıl ilginç olan, o 855 kişinin hangi anları işaretlediği. Listenin başı şöyle:

• Lezzetli bir şey yerken (%47,4)
• Yolculukta (%46)
• Kaplıcaya, halk hamamına ya da spaya giderken (%25,4)
• Müzik dinlerken (%23,5)
• Eşiyle ya da sevgilisiyle konuşurken, yazışırken (%23,3)

Listenin başında kariyer yok. Bir şeyler yemek var, yola çıkmak var, sıcak suya girmek var. Herkes birden fazla seçenek işaretleyebiliyordu ve kişi başına ortalama 8,4 an seçilmiş. İnsanlar ikigai’yi tek bir büyük şeye bağlamıyor; günün içine dağılmış küçük anlara bağlıyor.

Aynı ankette daha soyut bir soru daha var. Orada da ilk iki cevap şunlar: gündelik hayatta ufak bir mutluluk ya da keyif hissettiği an (%64) ve çok sevdiği bir şeye daldığı an (%62,9). Sony Life raporun özetini de buna göre yazmış: ikigai’si olduğunu söyleyenler için ikigai, gündelik hayatın küçük bir ânı.

Raporun en çarpıcı yeri ise başka. İkigai’si olmadığını ya da bilmediğini söyleyenlerin yüzde 82’si, gündelik hayatta o ufak mutlulukları hissettiğini söylüyor. Duygu orada duruyor; eksik olan, ona verilen ad.

Dört halkalı şemayı bu listenin üstüne koymayı dene. Sıcak bir yemeğin, dünyanın ihtiyaç duyduğu ve para kazandıran bir şey olması gerekmiyor. Şema bu cevapları dört halkanın kesişimine yerleştiremiyor.

五Peki diyagram neden bu kadar tuttu?

Çünkü çok iyi bir soruya cevap veriyor. Yalnız o soru Kamiya’nın sorusu değil.

Dört halka aslında bir kariyer sorusudur: Hem sevdiğim hem geçimimi sağlayan bir iş nasıl bulurum? Bu, kendi başına meşru ve önemli bir soru. Şema onu düzenli, çizilebilir ve paylaşılabilir hâle getiriyor. Viral olmasının sebebi de bu.

Kamiya’nın sorusu ise başka bir yerden geliyordu. Çalışamayan, kazanamayan, toplumun ihtiyaç listesinden çıkarılmış insanların yanında oturarak sormuştu. O insanların üçüncü ve dördüncü halkaya girecek hiçbir şeyi yoktu. Buna rağmen bazıları yaşamı yaşanmaya değer buluyordu ve Kamiya’nın peşine düştüğü şey tam olarak buydu.

Aradaki fark bir çeviri hatası değil. Ölçek farkı. Biri hayatını nereye kuracağını soruyor, diğeri hayatın ayakta kalmasını sağlayan şeyin ne olduğunu.

六Kendi ikigai’ni ararken

Kavramı bu hâliyle aldığında iş kolaylaşıyor. Dört koşulu birden karşılayan bir kesişim aramak zorunda değilsin. Bugün seni yerinden kaldıran şeyin ne olduğunu fark etmen yeterli.

Kültür yazılarımızda birkaç kez aynı yere geldik. Wabi-sabi güzelliği kusurun içinde arıyordu. Mono no aware için en güzel an, tam biten andı. Ma’da ise asıl mesele iki şey arasındaki boşluğun kendisiydi.

Üçü de sana büyük bir hedef göstermiyor. Dikkatini nereye vereceğini söylüyor. İkigai de bu ailenin bir üyesi.

Bu yüzden 幸kō kanjisinin anlattığı mutluluk ile ikigai aynı şey değildir. Mutluluk bir durumdur, gelir ve geçer. Kamiya’nın tarif ettiği ikigai-kan ise kötü bir günde bile yerinde durabilen bir histir. Sabah gözünü açtığında seni bekleyen bir şeyin olması, o gün iyi hissetmesen bile.

Bir kavramı gerçekten anlamanın en sağlam yolu, onu kendi dilinde okuyabilmekten geçiyor. 生きがい kelimesinin içindeki karakterleri ve Japoncanın yapı taşlarını kendi hızında öğrenmek istersen ücretsiz bir hesap açarak başlayabilir, dilbilgisi konularına buradan göz atabilirsin.

Diyagramı silmene gerek yok. Sadece altındaki yazıyı düzelt: bu bin yıllık bir Japon bilgeliği değil, 2014’te sorulmuş iyi bir kariyer sorusu. İkigai ise çok daha eski ve çok daha sakin bir şey. Bu akşam yediğin sıcak bir çorbanın içinde de olabilir.