Tohoku'nun Üç Büyük Yaz Festivali: Nebuta, Kantō ve Tanabata Tek Rotada

Aomori'ye akşam trenle vardım. İstasyondan çıkar çıkmaz duydum: davullar. Henüz geçit başlamamıştı ama şehir çoktan ritim tutuyordu. Sokak lambalarının altında haneto kostümlü çocuklar zıplayarak yürüyor, bir köşede yaşlı bir adam flütünü kısa kısa üfleyerek deniyordu.

Sonra ilk devi gördüm. Bir ara sokaktan ana caddeye, içi aydınlatılmış, iki kat yüksekliğinde bir savaşçı figürü döndü. Kağıttan yapılmıştı ve nefes alıyor gibiydi.

一Üç festival, bir hafta, tek hat

Tohoku, Honshū'nun kuzeyi. Kışı uzun, yazı kısa; belki tam da bu yüzden yazını ülkenin az yerinde görülen bir yoğunlukla kutluyor. Ağustosun ilk haftasında bölgenin üç büyük festivali art arda gelir: Aomori'de Nebuta 2-7 Ağustos, Akita'da Kantō 3-6 Ağustos, Sendai'de Tanabata 6-8 Ağustos.

Tarihlere dikkat: Üçü üst üste biniyor. Bu bir kusur değil, bir davet. Üç şehir de Shinkansen ağının üstünde ve aralarındaki mesafeler birkaç saatlik. Doğru sıralamayla, dört beş günde üçünü de görebilirsin. Ben tam bunu yaptım: Aomori'den başladım, Akita'ya indim, Sendai'de bitirdim.

二Aomori: kağıttan devlerin gecesi

Nebuta'nın yıldızları, tel iskelet üzerine gerilmiş washi kağıdından yapılan dev ışıklı platformlar. Her biri bir savaş sahnesi, bir efsane kahramanı ya da bir kabuki figürü; içten aydınlatıldıkları için gece sokakta süzülürken kağıt değil, canlı bir şey gibi görünüyorlar. Ustaların bir platformu tasarlayıp bitirmesi neredeyse bir yılını alıyor. Yani her Nebuta, bir yıllık emeğin altı gecelik sahnesi.

Festivalin kökeni tartışmalı; yaygın bir yoruma göre yaz ortasında insanı basan uykuyu ve rehaveti suya salıp kovma ritüeli olan nemuri nagashi geleneğinden geliyor. Bugünkü hâli ise kovulacak uykunun kendisine bile yer bırakmıyor.

Geçidin etrafında haneto denen dansçılar zıplayarak ilerliyor ve işin güzel yanı şu: Haneto olmak için Aomorili olmak gerekmiyor. Kostümü şehirdeki dükkânlardan kiralayıp geçide sen de katılabiliyorsun. Kalabalık 'rassera, rassera' diye tempo tutuyor; on dakika sonra sen de tutuyorsun, çünkü tutmamak elde değil.

Geçit her akşam aynı güzergâhta dönüyor: devler, davul arabaları, flütler ve binlerce haneto, şehir merkezini büyük bir halka gibi turluyor. İzlediğim gece bir platform tam önümde durdu; taşıyıcılar onu yerinde döndürmeye başladı. Dev savaşçı önce bana, sonra karşı kaldırıma baktı. Kağıttan bir yüzün bakışını üstünde hissetmek tuhaf bir şey; kalabalıktan aynı anda tek bir ses çıktı.

Festivalin son günü ritim değişiyor: geçit gündüze alınıyor, akşam ise seçilen platformlar körfezde tekneler üzerinde suya çıkarılıyor ve gökyüzünde havai fişekler patlıyor. Devlerin denizde süzüldüğü bu kapanış, nemuri nagashi yorumunu hatırlayınca anlam kazanıyor: Kovulan şey neyse, suyla gönderiliyor.

三Akita: avuç içinde on iki metre

Ertesi gün öğleden sonra Akita'ya geçtim. Kantō, Nebuta'nın tam tersi bir duygu: Nebuta kalabalığın coşkusuysa, Kantō tek insanın konsantrasyonu.

Kantō, üzerine kağıt fenerler asılmış uzun bir bambu sırık. Büyükleri on iki metreye ve elli kiloya ulaşıyor, tek sırığa kırk altı fenere kadar asılıyor ve fenerlerin içinde gerçek mum yanıyor. Taşıyıcılar bu sırığı önce avuçlarında, sonra alınlarında, omuzlarında, hatta bellerinde dengeliyor. Sırık rüzgârda yay gibi eğiliyor, seyirci nefesini tutuyor, fenerler sallanıyor ama düşmüyor. Çoğu zaman.

Fenerler pirinç balyası biçiminde; bereketli hasat duasının sokakta dengelenen hâli bu. Akşam gösterisi şehrin ana bulvarında yapılıyor ve yüzlerce sırık aynı anda havaya kalktığında cadde, ışıktan bir pirinç tarlasına dönüyor.

Gösterinin sesi de kendine özgü: Flüt ve davuldan oluşan ohayashi ekipleri tempo tutarken kalabalık 'dokkoisho' diye bağırarak taşıyıcıları yüreklendiriyor. Küçük çocuklar için daha kısa ve hafif sırıklar var; beş altı yaşında bir çocuğun kendi boyunun üç katı sırığı avucunda tutmaya çalışmasını izlerken bu işin kuşaktan kuşağa aktarılan bir zanaat olduğunu görüyorsun.

Bir taşıyıcıyla gösteri sonrası birkaç kelime edebildim. Elini gösterdi: Avuç içi, sırığın oturduğu yerde nasırdan parlıyordu. Kaç yıldır diye sordum. Gülümsedi, sırığın dibindeki bambu eklerini saydı ve omuz silkti. Sayı önemli değildi; süreklilik önemliydi.

四Sendai: çarşıda bir kağıt ormanı

Rotanın son durağı Sendai. Buradaki Tanabata, diğer ikisinden farklı olarak bir gece geçidi değil; şehrin kendisinin süslenmesi. Kapalı çarşı sokakları binlerce dev kağıt şeritle donatılıyor. Fukinagashi denen bu süsler metrelerce uzunlukta, washi kağıdından ve her biri bir esnafın, bir okulun, bir mahallenin elinden çıkıyor. Aralarında yürümek, renkli bir ormanda yürümek gibi.

Sendai'nin Tanabata geleneği şehri kuran derebeyi Date Masamune dönemine dayandırılır; bugünkü festival ise ülkenin en büyük Tanabata kutlaması. Yıldız festivalinin ardındaki Orihime ile Hikoboshi efsanesini ve tanzaku dilek geleneğini daha önce Tanabata yazısında anlatmıştık; Sendai o efsanenin bir ay gecikmeli, eski takvime yakın kutlanan hâli.

Peki Tanabata 7 Temmuz'un festivaliyse Sendai neden ağustosta kutluyor? Cevap takvimde: Sendai, kutlamayı eski ay takvimine yakın tutmak için bir ay kaydırılmış tarihte yapıyor. Böylece yıldız efsanesinin gökyüzü sahnesi, yaz yağmurlarının çekildiği daha açık bir mevsime denk geliyor ve festival, Tohoku'nun büyük ağustos haftasının parçası oluyor.

Nebuta ve Kantō geceye aitken Tanabata gündüzün festivali. Rotanın sonuna denk gelmesi bu yüzden iyi: İki gece koşturmacasından sonra Sendai'de tempo düşüyor. Çarşıda yürüyorsun, duruyorsun, bir şerit rüzgârla dönüyor, fotoğraf çekiyorsun, gyūtan yiyorsun. Festival bitmiyor, sadece sakinleşiyor.

五Rota ve pratik: trenler, oteller, sıralama

Tokyo'dan Shin-Aomori'ye Tōhoku Shinkansen'inin Hayabusa treniyle yaklaşık üç saat. Aomori'den Akita'ya Ōu Ana Hattı üzerinden ekspres trenle üç saate yakın bir yolculuk var; iki şehir arasında Shinkansen yok ama hat, Japonya Denizi tarafına doğru sessiz ve güzel. Akita'dan Sendai'ye ise Akita Shinkansen'inin Komachi treni aktarmasız gidiyor; iki, iki buçuk saat arası.

Benim sıralamam şuydu: İki gece Aomori, bir gece Akita, iki gece Sendai. Tersinden de kurulabilir; kritik olan tarihleri çakıştırmak. 4 Ağustos'ta Aomori'de gece geçidini izleyip 5 Ağustos akşamı Akita'da sırıkların altında durabilir, 7'sinde Sendai çarşısına girebilirsin.

Tek gerçek zorluk konaklama. Üç şehirde de festival haftasının otelleri aylar öncesinden doluyor; ağustosta bu yazıyı okuyup o hafta oda bulmak zor olabilir. İki çıkış yolu var: Ya bir sonraki yıl için erken davranmak ya da komşu şehirlerde kalıp festivale trenle gidip gelmek. Geçitler akşam saatlerinde bittiği için son trenlere yetişmek çoğu zaman mümkün; yine de dönüş saatini önceden kontrol etmeden plan yapma.

Bir de sıcak meselesi: Ağustos başında Tohoku, Tokyo'dan serin ama yine de yaz. Gündüzleri su şişesi, akşamları geçit boyunca ayakta durabilecek ayakkabı. Yer kapmak istiyorsan geçitten bir iki saat önce güzergâhta ol.

Festival boyunca bu kanjiler her yerde: afişlerde, fener üstlerinde, istasyon panolarında. 祭matsuri kanjisini bir kez söktükten sonra Japonya'da yaz boyunca nereye gitsen bir şenlik ilanı okuyabiliyorsun. 夏natsu ile birleşince 夏祭り, yani yaz festivali. Bu karakterlerin katmanlarını Kanji Nanji'de tek tek açabilirsin.

六Dene: üç festivalden birini seç, gerisi gelir

Üçünü dört beş güne sığdırmak güzel bir maraton ama zorunlu değil. İlk kez gidiyorsan şunu dene: Üçünden yalnızca birini seç ve o şehirde iki gece kal. Coşku istiyorsan Nebuta, nefes tutturan bir gösteri istiyorsan Kantō, sakin ve fotojenik bir gün istiyorsan Sendai Tanabata.

Ben Aomori'deki ikinci gecemde, geçidin sonunda, kiralık haneto kostümünün içinde zıplayan bir Alman turistle yan yana düştüm. İkimiz de kelimeleri yeni öğrenmiştik: rassera, rassera. Kimse nereli olduğumuzu sormadı.

Bir dahaki yaza bu rotayı düşünüyorsan, geçit güzergâhındaki tabelaları ve fener üstlerindeki karakterleri kendin okumak yolculuğu başka bir katmana taşıyor. Kanji çalışmaya ücretsiz bir hesapla bugünden başlayabilir, dilbilgisi patikasıyla da festival tezgâhında yakitori siparişini kendi cümlenle verebilirsin.