Dağlara Yazılan Veda: Gozan no Okuribi

Bir vedayı nasıl görünür kılarsınız? Sözler yetmez; vedanın doğası gereği söylenecek şey zaten bitmiştir. Bir mendil sallanabilir, bir el kalkabilir. Ama giden artık çok uzaktaysa, göremeyecek kadar uzaktaysa?

Kyoto bu soruya yüzyıllardır aynı cevabı veriyor: dağları yakarak. Her 16 Ağustos gecesi, şehri kuşatan beş dağın yamacında dev işaretler alev alır. Kanji karakterleri, bir tekne silüeti, bir kapı biçimi.

Şehrin neresinde durursanız durun, en az birini görürsünüz. Bu ateşler kimseye bir şey satmaz, hiçbir şeyi kutlamaz. Tek bir iş görürler: uğurlamak.

Ritüelin adı Gozan no Okuribi, kabaca "beş dağın uğurlama ateşi" diye çevrilebilir. Kelimenin çekirdeğinde iki parça var: uğurlamak anlamındaki 送okuru ve 火hi. Okuribi, yani uğurlama ateşi. Peki uğurlanan kim?

一Misafirler: Obon ve eve dönen ruhlar

Cevap için ritüelin takvimine bakmak gerekir. Gozan no Okuribi, daha uzun bir misafirliğin kapanış gecesidir. Japonya'nın büyük bölümünde 13-16 Ağustos arasına denk gelen Obon, ataların ruhlarının yılda bir kez evlerine döndüğüne inanılan dönemdir. Aileler mezarları ziyaret eder, ev sunaklarına yiyecek konur, ruhların yolunu şaşırmaması için fenerler asılır.

Misafirlik bir karşılamayla açılır: 13 Ağustos civarında kapı önlerinde yakılan küçük ateşlere mukaebi, karşılama ateşi denir. Ruh, ateşin ışığını izleyerek evini bulur. Birkaç gün ailesiyle kalır. Sonra ayrılık vakti gelir ve aynı jest tersine döner: bu kez yakılan ateş okuribi'dir, ruhu öte dünyaya geri yolcu eden uğurlama ateşi.

Çoğu evde bu, avuç içi kadar bir ateştir. Kyoto'nun yaptığı şey, aynı jesti bir şehir ölçeğine büyütmektir. Tek bir ailenin kapı önü ateşi yerine, koca bir şehrin ortak vedası: dağlara yazılmış, kilometrelerce öteden okunan bir uğurlama.

二16 Ağustos gecesi: beş dağ, beş işaret

Gece saat sekizde ilk ateş yanar. Şehrin doğusundaki Daimonji dağının yamacında, "büyük" anlamındaki 大dai karakteri belirir. Sonra sırayla diğerleri: kuzeyde Budist öğretiye gönderme yapan 妙 ve 法 karakterleri, ruhları öte kıyıya taşıdığı düşünülen bir tekne biçimindeki 舟形, batıda ikinci bir 大 ve son olarak Şinto tapınaklarının girişini işaretleyen torii kapısı biçimindeki 鳥居形. Yaklaşık yirmi dakika içinde beşi de yanıyor olur.

Her ateş yarım saat kadar yanar ve söner. Hepsi bu. Sahne yoktur, kapanış konuşması yoktur. Kamo Nehri'nin kıyıları ve şehrin yüksek noktaları izleyenlerle dolar, ama izlenen şey bir gösteriden çok bir cenaze jestine yakındır: kalabalık çoğunlukla sessizdir.

Batı'nın büyük yaz ritüelleriyle karşıtlık burada netleşir. Havai fişek gökyüzüne yazılır, patlar, coşku üretir; zirve anı vardır. Okuribi ise dağa yazılır, sessizce yanar, sessizce söner.

Biri kutlamanın, öteki vedanın koreografisidir. İkisi de ışıkla çalışır, ama biri "buradayız" der, öteki "güle güle".

三Bir karakterin anatomisi: 75 ocak, 52 hane

Uzaktan bakınca dağdaki 大 tek parça bir alev gibi görünür. Yakından bakınca ritüelin asıl emeği ortaya çıkar. Karakter aslında yamaca serpilmiş 75 ayrı ateş yatağından oluşur; bunlara hidoko denir. Her ocakta çam odunları çatılır ve hepsi aynı anda tutuşturulduğunda, ayrı ayrı ateşler uzaktan tek bir kaligrafi çizgisine dönüşür.

Rakamlar ölçeği ele verir: resmî koruma derneğinin verdiği sayılarla, karakterin ilk çizgisi 80 metre, sağa akan çizgisi 160 metre, sola akanı 120 metredir. Dağın yamacına fırçayla değil, ateşle yazılmış dev bir kanji.

Bu yazının hattatları da belli bir zümredir. Daimonji ateşini, dağın eteğindeki eski Jōdoji köyünün 52 hanesinden oluşan bir koruma derneği yaşatır. Sorumluluk babadan oğula, kuşaktan kuşağa geçer; hangi ailenin hangi ocaklara bakacağı bellidir.

Odunların hazırlanması, dağa taşınması, ocakların çatılması aylara yayılan bir emektir. Yılda bir gece, yarım saat yanan bir ateş için.

四Kökeni bilinmeyen ritüel

Peki bu gelenek ne zaman başladı? İşin ilginci, kimse tam olarak bilmiyor. Bir rivayet ritüeli Heian döneminin efsanevi keşişi Kūkai'ye bağlar; bir başkası Muromachi şogunu Ashikaga Yoshimasa'nın, genç yaşta ölen oğlunun ruhunu uğurlamak için ilk 大'yı yaktırdığını anlatır. İkisi de kanıtlanabilmiş değildir.

Ateşlerden açıkça söz eden bilinen en eski yazılı kayıtlar ise on yedinci yüzyılın başına, Edo döneminin ilk yıllarına aittir. Yani ritüel, kayda geçtiğinde çoktan yanıyordu.

Kayıtların söylediği bir şey daha var: ateşler eskiden beşten fazlaydı. Hiragana い karakteri, tek çizgilik bir 一, bambu ucuna asılı bir çan biçimi... Bunlar zamanla teker teker söndü ve bugünkü beşli kadro yerleşti. Ritüel bir fosil gibi donup kalmamıştır; eksilerek, seçilerek bugüne gelmiş yaşayan bir gelenektir.

Kökenin belirsizliği, ritüelin gücünden bir şey eksiltmez. Tersine, ona bir tür anonim ağırlık verir: bu ateşi ilk kimin yaktığını bilmiyoruz, ama yüzyıllardır her ağustosta birilerinin yakmaya devam ettiğini biliyoruz.

五Ateşe verilen dualar

Ritüelin belki en dokunaklı ayrıntısı, ateşin yakıtında saklıdır. Yakma gününden önce, Ginkaku-ji tapınağının kapısı önünde gomagi adı verilen ince tahta çubuklar toplanır. İsteyen herkes bir çubuğa bir isim, bir dua, bir dilek yazar: iyileşmesi beklenen bir yakın, o yıl kaybedilen biri, sessiz bir teşekkür. Bu çubuklar dağa taşınır ve ocaklardaki odunların arasına katılır.

Yani dağda yanan şey yalnızca odun değildir. Binlerce insanın el yazısı, o dev karakterin içinde birlikte tutuşur. Uzaktan tek bir 大 görürsünüz; yakından, ateşe emanet edilmiş binlerce küçük mesaj.

Burada Japon estetiğinin tanıdık bir damarına dokunuruz. Mono no aware yazısında ele aldığımız fikir, güzelliğin geçicilikten ayrılamayacağıydı. Okuribi bu fikrin ritüel hâlidir: aylarca hazırlanan bir ateş yarım saatte söner ve kimse bunu bir kayıp saymaz.

Ateşin işi kalıcı olmak değil, uğurlamaktır. Veda uzarsa veda olmaktan çıkar.

六Vedanın görünür hâli

Gozan no Okuribi'yi turistik bir gösteri olarak izlemek mümkündür; her yıl pek çok ziyaretçi tam da bunu yapar. Ama ritüelin asıl söylediği şey gösterinin ötesindedir.

Ölüm karşısında çoğu kültür ya sessizliği ya da sözü seçer. Kyoto üçüncü bir yol tutmuştur: yasın kendisine bir biçim vermek. Kaybı bir karaktere, bir tekneye, bir kapıya dönüştürmek ve onu herkesin gözü önünde, hep birlikte yakmak.

Aynı ağustos gecelerinin bir başka yüzünü yaz hayalet hikâyeleri yazısında anlatmıştık: Obon'da dönen ruhlar, Edo döneminden beri korku hikâyelerinin de mevsimidir. Ama okuribi'de korku yoktur. Dönen ruh davetli bir misafirdir ve misafir, kapıya kadar ışıkla geçirilir.

Belki de ritüelin bugüne söylediği şey şudur: veda, kaçınılacak değil, biçim verilecek bir şeydir. Dağ kadar büyük olması gerekmez. Bir mum, bir satır, bir isim yazılmış tahta çubuk da aynı işi görür. Önemli olan, uğurlamanın görünür kılınmasıdır.

Dağda yanan o karakterle küçük bir bağ kurmak isterseniz: 大, Japonca öğrenen herkesin ilk karşılaştığı kanjilerden biridir ve "büyük" anlamının katmanlarını Kanji Nanji'de keşfedebilirsiniz. Ateşin kanjisi 火 da öyle: mum alevinden dağ yangınına, aynı iki çizgi ve iki kıvılcım. Japoncaya bir yerden başlamak istiyorsanız, ücretsiz bir hesapla bu karakterlerden başlamak hiç fena bir ilk adım değildir; Kyoto'nun dağlarında gördüğünüz vedayı bir dahaki sefere okuyarak izlersiniz.