Obon Haftası: Tokyo Boşalınca Kalan Ne Yapar?

Ağustosun ikinci haftasında Shinjuku İstasyonu'nda bir şey değişir. O her-sabah-omuz-omuza kalabalık, birkaç gün içinde buhar gibi erir. Perondaki sıra kısalır, turnike sesi seyrekleşir, yürüyen merdivenlerdeki boşluklar genişler.

Tokyo nüfusu aynı nüfus kâğıdında duruyor olabilir ama istasyonlardaki sayılar başka bir hikâye anlatır.

Milyonlar memleketine dönmüştür. Ben ise burada kalırım.

一Kisei rasshu: büyük göç

Japonya'nın yılda birkaç kez yaşadığı büyük iç göçlerden biri Obon haftasına denk gelir. Buna kisei rasshu (帰省ラッシュ) deniyor; memlekete dönüş akını. 2026'da Obon tatili 13-16 Ağustos'a düşüyor ama Dağ Günü (Yama no Hi, 11 Ağustos) resmi tatiliyle birleşince pek çok iş yeri 8-16 Ağustos arasında dokuz güne uzanan bir tatil veriyor.

Gidiş dalgası genellikle tatilin ilk günlerinde yoğunlaşır. Tokyo'dan güneye, batıya, kuzeye uzanan Shinkansen hatlarında koltuklar haftalarca önceden doluyor. Tatil dönemlerinde JR Central ve JR West, Nozomi trenlerini tamamen rezerveli hale getiriyor; serbest koltuk kalmıyor. Otoyollarda ise belirli noktalarda 30-40 kilometrelik kuyruklar haberlerin rutin başlığı.

Dönüş dalgası tatilin son günlerinde tersine işler: U-turn rasshu denen akış, şehre geri yığılma. 15-16 Ağustos civarı istasyonlar ve otoyollar bir kez daha dolar, bu sefer ters yöne.

二Şehirde kalanlar kulübü

Tokyo'da Obon'da kalanlar kabaca iki gruba ayrılır. Birincisi benim gibiler: burada ailesi olmayan, memleketi başka bir ülkede olan yabancılar. İkincisi, Tokyolu Tokyolular; yani zaten memleketi burası olanlar, dönecek bir yer aramayanlar.

Her iki grup için de Obon haftası tuhaf bir armağan. Normalde sıra beklemeden giremediğin o küçük ramen dükkânı boştur. Yoyogi Parkı'nda koşarken önünde üç kişi yerine sıfır kişi vardır. Yamanote hattında oturacak yer bulmak mucize olmaktan çıkar. Şehir, bir an için, kendi nefesini tutar gibi duraklar.

Ama bir de kapanan yerler var. Küçük aile işletmeleri, semtteki sevdiğin fırın, berber, hatta bazı klinikler tatile girer. İlk Obon'umda bunu bilmiyordum; bir Cumartesi öğleden sonra dört dükkân kapısında 'Obon tatilindeyiz' yazısıyla karşılaştım. Konbiniler ve zincir restoranlar açık kalır ama mahallenin dokusu bir haftalığına değişir.

三Butsudan ve mukaebi: ruhları karşılamak

Obon'un özü bir inanış: Ataların ruhlarının yılda bir kez evlerine döndüğü. 13 Ağustos'ta kapı önünde ya da avluda küçük bir ateş yakılır. Buna 迎むかえ火 (mukaebi), karşılama ateşi deniyor. Ateş ruhların yolunu bulması için bir işaret.

Evin içinde, Budist aile sunağı olan butsudan (仏壇) özenle hazırlanır. Temizlenir, taze çiçekler konur, tütsü yakılır. Vefat edenlerin sevdiği yiyecekler ve içecekler sunulur. Bazı evlerde küçük patlıcan ve salatalıklardan hayvan figürleri yapılır: Salatalıktan at, ruhların hızla gelmesi için; patlıcandan inek, yavaşça geri dönmesi için. Bu geleneğin adı shōryō uma (精霊馬), ruh atları.

16 Ağustos'ta ise tersini yaparlar. Kapı önünde tekrar ateş yakılır, bu sefer 送おくり火 (okuribi), uğurlama ateşi. Ruhlar geri dönmüştür; ateş onların yolunu gösterir. Kyoto'nun ünlü Gozan no Okuribi'si bu küçük ev ritüelinin dev ölçekli karşılığı.

四Bon odori: mahallenin davulu

Obon'un en dışa dönük yüzü bon odori, topluluk dansı. Parkta, tapınak avlusunda ya da okul bahçesinde kurulan bir yagura (櫓), yani yüksek ahşap platform; üstünde davulcular ve müzik, çevresinde halka halka dönen insanlar. Koreografi basittir, herkes katılır.

Geçen yazın bir akşamı, evimin yakınındaki parkta davul sesini duydum ve inmeye karar verdim. Yukata giyenler de vardı, şortlu gelenler de. Yaşlı bir kadın benim beceriksiz adımlarımı görüp yavaşladı, arkasından takip etmemi işaret etti. Beş dakika sonra döngüye girmiştim. On dakika sonra terden sırılsıklam ama gülüyordum.

Bon odori aslında ataların ruhlarını eğlendirmek ve onları sevinçle uğurlamak için yapılır. Ama pratikte, mahallenin yılda bir kez gerçekten bir araya geldiği an bu. Yaz festivali (natsu matsuri) ile iç içe geçer; yemek tezgâhları kurulur, çocuklar fener taşır, köpek gezdiren komşuyla ilk kez sohbet edersin. Benim için Tokyo'da 'mahalleli olma' hissinin en yoğun olduğu hafta.

五Mezar ziyareti: ohaka mairi

Obon'un en sessiz ritüeli ohaka mairi (お墓参り), mezar ziyareti. Aileler ataların mezar taşlarını temizler, üzerine su döker, çiçek bırakır, tütsü yakar. Bazı mezarlıklarda fenerler yakılır ve akşamüstü ışıkla dolan taşlar arasında yürümek şehrin gürültüsünden tamamen kopar.

Ben burada bir aile mezarı ziyaret etmiyorum ama Japon arkadaşlarımın bu konuyu nasıl anlattığını dinledikçe bir şeyi fark ettim: Obon hüzünlü bir ritüel gibi görünebilir dışarıdan. Ama çoğu kişi onu 'eve dönüş' olarak yaşıyor. Memleketin hası, yemekleri, çocukluktan tanıdıklar, eski odandaki koku. Yas değil, buluşma.

六Tōrō nagashi ve yüzen fenerler

Obon'un kapanışına yakın, bazı bölgelerde tōrō nagashi (灯籠流し) yapılır: Kâğıt ya da tahta fenerler nehre ya da denize bırakılır. İçlerinde küçük mumlar yanar. Suyun üzerinde yüzen yüzlerce fener, ruhların geri dönüşünü simgeler.

Tokyo içinde bunu her parkta göremezsin ama Sumida Nehri çevresinde ve bazı tapınaklarda düzenlenen etkinliklere rastlanıyor. Geçen yıl Sumida kenarında birkaç dakika durmuştum. Karanlık suyun üzerinde turuncu noktalar yavaşça uzaklaşıyordu. Kalabalık sessizdi. Birisi fısıltıyla 'iyi yolculuklar' dedi. O an dilini bilmediğin bir inanışı bile bedeninde hissedebileceğini öğrendim.

七Furusato: olmayan memleket özlemi

Obon'da Tokyo'da kalan bir yabancı olarak garip bir duyguya kapılıyorum: 故ふる郷 (furusato) özlemi. Furusato Japoncada 'doğup büyüdüğün yer' demek, ama kullanımı daha derin; yalnızca bir coğrafya değil, ait olduğun kök. Japonlar Obon'da 'furusato'ya döner' der; benim furusato'm bu ülkede değil.

Ama birkaç yıl içinde fark ettim ki Tokyo'da kalan yabancılar kendi küçük geleneklerini üretiyor. Arkadaşlarla bir Obon yemeği, mahalledeki bon odori'ye birlikte gitme, hatta birinin evinde butsudan olmasa bile yakınlarını anma. Bir gelenek devralınamıyorsa yenisini kurmak zorunda kalıyorsun. Bu da kötü bir şey değil.

Obon haftası bana her yıl aynı şeyi hatırlatıyor: Bir şehirde yaşamak ile bir şehre ait olmak arasındaki mesafe, davul sesine doğru yürüdüğün adımlarla kapanıyor.

Bu yazıda geçen Japonca terimlerin bir kısmı zaten günlük hayatta karşına çıkacak kelimeler: 盆ぼん, 迎むか, 送おく, 故ふる. Bunları ve yüzlerce başka kanjiyi katman katman öğrenmek istersen, Kanji Nanji'ye ücretsiz üye olarak başlayabilirsin.