Tsuyu ile Yaşamak: Japonya'nın Yağmur Mevsiminde Günlük Hayat

İlk Haziran'ımda Tokyo'da çamaşır asmayı unuttum. Balkon demiri paslanmıştı, üç gündür kurumayan havluda ekşi bir koku başlamıştı ve komşum kapıda karşılaştığımızda 'kansouki kullanmıyor musun?' diye sordu.

Kansouki'nin ne olduğunu bilmiyordum.

O akşam öğrendim: banyodaki çubuğa çamaşırları asıyorsun, kapıyı kapatıyorsun, tavandaki düğmeye basıyorsun. Banyo kurutma odasına dönüşüyor. Japonya'da yağmur mevsimine adapte olmak böyle başlıyor, küçük bir utançla.

一Erik yağmuru: tsuyu nedir?

Tsuyu (梅ume雨ame), Japonya'nın yıllık yağmur mevsimi. Haziran başından Temmuz ortasına kadar, yaklaşık altı hafta sürer. Okinawa biraz daha erken girer ve çıkar; Hokkaido ise bu mevsimi neredeyse hiç yaşamaz.

İsmi ilginç: 梅雨 kanjileri 'erik yağmuru' anlamına gelir çünkü bu dönem erik meyvesinin olgunlaştığı zamana denk düşer. Yaygın bir başka açıklamaya göre asıl kanjinin 黴雨 (küf yağmuru) olduğu, ancak zamanla daha hoş görünen 梅 karakteriyle değiştirildiği söylenir. İki açıklamayı da bilince mevsimin ruhunu anlıyorsun: bir yanda meyve, bir yanda küf.

Tsuyu boyunca hava sürekli kapalı. Nem yüzde seksen civarında seyreder. Yağmur bazen gün boyu çiseliyor, bazen iki saat içinde boşalıp diniveriyor. Ama asıl mesele yağmurun kendisi değil. Nemin her şeye sinmesi.

二Çamaşır savaşı ve banyo kurutma odası

Japonya'da kurutma makinesi olan ev azınlıktadır. Çoğu kişi çamaşırlarını balkona ya da verandaya asar. Ama tsuyu döneminde bu işe yaramaz: dışarıya astığın kıyafet saatlerce ıslak kalır ve kokulanır.

Çözüm birçok Japon dairesinde standart olan yokushitsu kansouki (浴室乾燥機), yani banyo kurutma sistemidir. Banyodaki çubuğa kıyafetleri asarsın, kapıyı kapatırsın ve tavandaki üniteyi 'kansou' (乾kan燥sou, kurutma) moduna alırsın. Sistem sıcak ve kuru hava üfleyerek odayı yaklaşık 35-40 dereceye ısıtır. Üç saat içinde bir yük çamaşır kurur.

Bir de heyaboshi you senzai (部屋干し用洗剤) var: iç mekanda kurutmaya özel deterjan. Koku oluşumunu engellemek için antibakteriyel katkı içerir. Süpermarketin deterjan reyonunda Haziran'da bunlar öne çıkar. İlk yılımda bu deterjandan habersiz yıkadığım tişörtlerin hepsini çöpe attım.

三Küf nöbeti: kabi ile mücadele

Tsuyu'nun sessiz düşmanı 黴kabi. Banyo köşeleri, pencere kenarları, ayakkabı dolabı, hatta tatami altı. Nem yüzde yetmişi aştığında küf için ideal ortam oluşur ve tsuyu boyunca bu seviye neredeyse hiç düşmez.

Japonya'da küf önleme bir mevsimsel ritüeldir. Tsuyu başlamadan önce birçok ev kabi killer (カビキラー) tipi küf öldürücü spreylerle banyoyu ve mutfak kenarlarını temizler. Banyo fanı tsuyu boyunca yirmi dört saat açık bırakılır. Futon altına nem çekici şilt serilir.

Ben bir de 除湿機 (joshitsuki, nem alma cihazı) aldım. Küçük, tekerlekli, bir oda büyüklüğünde çalışan bir makine. Her gün su haznesini boşaltırken ne kadar nem çektiğini görünce şaşırdım: altı saatte yaklaşık bir litre su. Evin havasının değiştiğini burnunla hissediyorsun.

四Şemsiye etiketi ve konbini kurtarıcıları

Japonya'da şemsiye basit bir aksesuar değil, toplumsal bir araçtır. Kapalı mekanlara girerken şemsiye kılıfına koyarsın ya da girişlerdeki şemsiye standına bırakırsın. Islak şemsiyeyle mağazaya girmek kabalık sayılır.

Tsuyu döneminde konbiniler şemsiye deposu gibi çalışır. Ani yağmurda en yakın konbiniye koşup beş yüz yen civarına (yaklaşık yüz otuz lira) saydam bir vinil şemsiye alırsın. Bu şemsiyeler Japonya'nın her yerinde aynıdır: saydam, hafif, tek kullanımlık gibi görünür ama şaşırtıcı derecede dayanıklıdır.

Bir de oritatamigasa (折り畳み傘, katlanır şemsiye) kültürü var. Çantana sığan küçük bir şemsiyeyi her gün taşımak tsuyu aylarında refleks haline gelir. Ben artık yağmur yağmasa bile şemsiyemi çantamdan çıkarmıyorum. Haziran'da gökyüzüne güvenilmez.

五Teru teru bozu ve ajisai: yağmurun güzel yüzü

Her şey küf ve nem değil. Tsuyu'nun bir de şiirsel tarafı var.

Teru teru bozu (てるてる坊主), kağıt ya da bezden yapılan küçük bir bebekçiktir. Pencereye asılır ve güzel hava dilenir. Adı 'parla parla rahip' anlamına gelir. Kreşlerde çocuklar ertesi gün gezileri yağmura denk gelmesin diye bu bebekleri yapar ve pencerelere asar.

Sonra ajisai (紫陽花, ortanca çiçeği) var. Tsuyu Japonya'nın ortanca mevsimi demektir. Kamakura'daki Meigetsuin Tapınağı'nda yaklaşık 2.500 ortanca fidanı vardır ve Haziran'da hepsi birden açtığında tapınağın tamamı maviye bürünür. Bu renge 'Meigetsuin mavisi' (明月院ブルー) denir.

Yağmurda ıslanan ortanca yaprakları daha canlı parlar. Fotoğrafçılar en iyi ortanca karelerini güneşli değil yağmurlu günlerde çeker. Tsuyu'yu sevmek zor ama ortancaları sevmemek imkansız.

六Tsuyu sofrasından notlar

Nem bastığında yemek alışkanlıkları da değişir. Sıcak ve ağır yemek yerine hafif, sirke bazlı, soğuk servis edilen yemekler öne çıkar. Süpermarketlerde umeboshi (梅ume干し, tuzlu erik) tezgahları büyür: erik mevsimi olduğu için taze eriklerle evde umeboshi kuranlar çoğalır.

Benim tsuyu favorim hiyashi udon. Kalın buğday eriştesi buzlu suyla soğutulur, üstüne rendelenmiş zencefil, yeşil soğan ve katsuobushi (kurutulmuş balık rendesi) eklenir. Beş dakikada hazırlanır, sıcak mutfakta uzun süre durmayı gerektirmez.

Bir de mugicha (麦茶, arpa çayı) var. Tsuyu'dan yaz sonuna kadar buzdolabında her zaman bir sürahisi durur. Kafeinsiz, doğal, hafif kavrulmuş tadıyla nemli günlerde su yerine içilir. Japonya'da yaz çayı denince akla ilk mugicha gelir.

七İlk tsuyu'dan sonra öğrendiklerim

Banyodaki fanı kapat deme. Tsuyu boyunca yirmi dört saat çalışsın. Elektrik faturasına yansır ama küf temizliğinden ucuzdur.

İkinci ders: nem alma cihazı lüks değil, zorunluluk. Özellikle birinci katta ya da kuzey cepheli bir dairede yaşıyorsan. Futonunu her hafta kaldır ve altına bak: terleme izleri küfün habercisidir.

Üçüncüsü: bu mevsimi sevmeyi dene. Yağmurlu bir Haziran sabahı Kamakura trenine bin, Meigetsuin'e yürü. Ortancaların arasında ıslanan yüzünle şemsiyeni kapat ve yağmurun sesini dinle. O an tsuyu'yu anlamaya başlıyorsun.

Japonca'da 雨ame kelimesi en temel kanjilerden biri. Ama Japonlar yağmuru onlarca farklı kelimeyle anlatır: 小雨 (kosame, çisenti), 大雨 (ooame, sağanak), 霧雨 (kirisame, sis yağmuru), 夕立 (yuudachi, akşam sağanağı). Bir mevsimi bu kadar ince ayrıştıran bir dil, o mevsimle yaşamayı da öğretiyor.

Yağmur, mevsim ve hava durumu kanjilerinden Japonca öğrenmeye başlamak istersen, ilk adım düşündüğünden daha kolay. 梅 (erik) kanjisinin katmanlarını keşfet, 雨 (yağmur) kanjisiyle tanış, ya da tüm mevsim kelimelerini uygulamada gör.